Naukowo udowodnione

Możliwości wykorzystania olejków eterycznych, jako substancji aktywnych w produktach kosmetycznych

1 lipca 2017 / Kategoria: Uroda
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu
Patronat

Rośliny, aby lepiej przystosować się do środowiska naturalnego, zostały obdarzone przez naturę ogromną ilością związków chemicznych często o skomplikowanych strukturach, właściwościach i wielowymiarowym działaniu. Związki te od dawna znajdują się w polu farmaceutycznej i kosmetycznej eksploracji, która ma na celu otrzymanie nowych leków, systemów terapeutycznych i kosmetyków, opartych na bazie związków aktywnych zawartych w surowcu roślinnym.

Lek roślinny, czy tez produkt kosmetyczny jest zazwyczaj łagodniejszy od syntetycznego analogu, ma mniej działań ubocznych i niepożądanych, a przy tym jest to produkt wieloskładnikowy, który może działać w różnych kierunkach ukazując szerokie spektrum terapeutyczne.

Przez stulecia człowiek wykorzystywał wyciągi roślinne, a w tym olejki eteryczne do celów terapeutycznych. Badania Światowej Organizacji Zdrowia WHO zwróciły uwagę na fakt, iż większa część ludzkiej populacji w dalszym ciągu zależy lub skłania się do tradycyjnych metod leczenia i pielęgnacji swojego ciasta. Rośliny lecznicze i aromatyczne stanowią, bowiem dla człowieka bogate źródło aktywnych, organicznych związków czynnych.

Obecnie rynek farmaceutyczny i podążająca za nim branża kosmetyczna proponuje całą gamę produktów wykorzystywanych w stomatologii i dermatologii opartych na bazie surowców roślinnych. Na szczególna uwagę w tym aspekcie zasługują olejki eteryczne, które dzięki swym właściwościom antyseptycznym, antyoksydacyjnym, przeciwgrzybicznym, bakteriobójczym i owadobójczym znalazły bardzo szerokie zastosowanie.

Współczesna nauka wykorzystując wyspecjalizowane metody badawcze potrafi precyzyjniej niż kiedykolwiek określić skład, znaczenie, budowę i funkcję olejków eterycznych pochodzenia roślinnego. Powstają one w wyniku przemiany materii, stanowiąc formę roślinnych wydalin, czyli produktów odpadowych powstających podczas procesów życiowych rośliny. Zostają one zneutralizowane poprzez przeprowadzenie ich w związki nieczynne i izolację w odpowiednich tkankach. Znanych jest ponad 1700 roślin wytwarzających olejki eteryczne, które zlokalizowane są w różnych organach roślinnych takich, jak kwiaty, liście, korzenie, kłącza, owoce, cebule i nasiona. Spełniają one rozmaite funkcje, jako związki semiochemiczne, wabiąc zapylaczy, chroniąc rośliny przed zgryzaniem jak i oddziaływujące allelopatycznie na dany ekosystem. Zwykle naturalne olejki eteryczne to złożona kompilacja kilkudziesięciu składników o różnym stężeniu i temperaturze wrzenia.

Olejek konopny, jako substancja aktywna w kosmetykach

Cannabis sativa, konopie pochodzące z Azji Środkowej były znaną i cenioną rośliną uprawianą juz od czasów prehistorycznych. Stosowane były powszechnie w leczeniu różnych dolegliwości. W czasach współczesnych wykorzystanie konopi wyhamowane zostało przez biurokratyczny gąszcz i negatywne konotacje. Obecnie jednak przy panującym trendzie medycyny naturalnej wykorzystującej związki pochodzenia roślinnego dla konopi zapala się zielone światło. Coraz szerzej konopiami interesuje się przemysł farmaceutyczny i branża kosmetyczna. Obecnie na rynku można znaleźć całą gamę produktów kosmetycznych, która wykorzystuje dobroczynne właściwości olejku konopnego.

Jest on niezastąpionym składnikiem w:

- kosmetykach dla skóry wrażliwej (mydła, szampony, odżywki do włosów, kremy),

- lekach ułatwiających gojenie ran, zmniejszających obrzęki i leczących trądzik,

- produktach wykorzystywanych do aromaterapii czy masażu, - repelentach odstraszających komary.

Olejek konopny ma postać klarownej cieczy o barwie od jasno żółtej do jasno zielonej i gęstości względnej (temp. 20 °C) 0,840 g/cm3. W skład olejku konopnego wchodzi około 58 monoterpenów i ok. 38 sesquiterpenów, które nadają konopnej esencji charakterystyczne właściwości i nutę zapachową. Główne składniki olejku wyznaczone za pomocą chromatografii gazowej są przedstawione w tabeli 1.

Tabela 1. Składniki eterycznego olejku konopnego.

Tabela 1
?Olejek eteryczny zawierający najbardziej lotne zapachowe związki konopi zasługuje na szczególną uwagę ze względu na swoje właściwości bakteriostatyczne i przeciwzapalne. Wykazuje on znaczną aktywność szczególnie w stosunku do Staphylococcus aureus, Streptococcus alpha haemolyticus i Streptococcus beta haemolyticus oraz w stosunku do bakterii Streptociccus.

Ważnym zagadnieniem przy użyciu olejku konopnego w celach produkcji kosmetyków jest jego nietoksyczność i aspekty prawne z tym związane.

Produkt kosmetyczny musi zawierać mniej niż 10 części na milion (ppm) THC. Ze względu na bardzo niskie stężenie THC przedostających się do olejku podczas destylacji z parą wodną, jak i fakt, iż transfer lipofilowego THC przez skórę do krwi jest powolny i nieskuteczny (w porównaniu do innych ksenobiotyków) nie stwierdzono żadnego zagrożenia dla zdrowia i nie odnotowano przypadków toksyczności po użyciu kosmetyków zawierających olejek konopny.

Trzeba jednak nadmienić, iż nawet śladowe ilości kannabinoidów nadają konopiom dużą odporność poprzez charakterystyczne właściwości antybakteryjne, antyseptyczne czy grzybobójcze. Dlatego też konopie nie wymagają przy uprawie używania pestycydów, herbicydów czy szczególnych zabiegów pielęgnacyjnych, lub ochronnych. Daje to wyrobom z konopi duży potencjał marketingowy, szczególnie przy sprzedaży kosmetyków opartych na bazie wyciągów roślinnych.

Obecnie produkcją olejków eterycznych z konopi zajmuje się Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu wykorzystując do celów badawczych trzy odmiany o niskiej zawartości kanabinoidów (poniżej 0, 2% w suchej masie ziela). Spełniają one tym samym wymagania określone w ustawie (z dnia 6 września 2001 r., Dz. U. Nr 125, poz. 1367) i są dopuszczone do uprawy w kraju.

W tabeli 2 przedstawiono zawartość THC w konopiach i olejku produkowanym z jednej z odmian na skalę przemysłową, w latach 2008 – 2010 w Zakładzie Doświadczalnym w Pętkowie.

Tabela 2. Zawartość THC w konopiach i eterycznym olejku konopnym.

Tabela 2
Olejek konopny, jako konserwant w kosmetykach.

Bardzo ważnym zagadnieniem dotyczącym produktów kosmetycznych jest ich czystość mikrobiologiczna. Wiele surowców i komponentów stosowanych do wytwarzania preparatów kosmetycznych stanowi idealne podłoże do rozwoju bakterii i grzybów. Drobnoustroje znacznie przyczyniają się do pogorszenia jakości kosmetyku. Zmiana konsystencji, barwy, nieprzyjemny zapach, rozdzielenie faz, wytrącenie osadu czy tez zmiana smaku spowodowane działaniem mikroorganizmów znacznie wpływają na właściwości organoleptyczne i estetyczne kosmetyku. Największym jednak problemem i zagrożeniem ze strony drobnoustrojów to możliwość infekcji użytkownika chorobotwórczą mikroflorą, czy utrata właściwości pielęgnacyjno terapeutycznych preparatu lub produktu kosmetycznego. Zagrożenie to jest na tyle duże, że pomimo zachowania odpowiednich procedur i wykorzystywania podczas produkcji nowych technologii, producenci kosmetyków decydują się na wprowadzenie w skład swoich wyrobów konserwantów. Są one dodawane specjalnie w celu zapewnienia czystości i stabilności mikrobiologicznej, a przez to, jakości kosmetyku w czasie jego wytwarzania, pakowania, magazynowania i używania. Idealny środek konserwujący powinien przede wszystkim charakteryzować się dużą aktywnością wobec całej gamy mikroorganizmów w niskich stężeniach, szerokim zakresem pH, rozpuszczalnością w wodzie. Powinien być nietoksyczny, niedrażniący oraz nieuczulający.

Niestety środki konserwujące należą do grupy surowców kosmetycznych, które najczęściej są przyczyną alergii i podrażnień. Dlatego też ich zawartość ogranicza się do minimum szczególnie w produktach kosmetycznych przeznaczonych na przykład do higieny jamy ustnej.

Kosmetyki naturalne czy tez fito kosmetyki muszą również spełniać warunki czystości mikrobiologicznej, dlatego więc jako konserwantu dla takiej gamy produktów poszukuje się innych związków aktywnych pochodzenia roślinnego. W tym celu wykorzystuje się głównie bogactwo olejków eterycznych, które w znaczący sposób wyhamowują rozwój mikroorganizmów.

Ich właściwości antybakteryjne poparte są licznymi badaniami. Przebadano następujące związki chemiczne, które najczęściej występują w olejkach eterycznych:

• monoterpeny acykliczne,

• monoterpeny monocykliczne,

• monoterpeny dicykliczne,

• seskwiterpeny,

• fenole proste,

• alkoholofenole,

• aldehydofenole,

• poliacetyleny.

Do przeprowadzenia testów użyto następujących wzorcowych szczepów bakterii:

• Staphylococcus aureus,

• Escherichia coli,

• Candida albicans,

oraz drobnoustroje pobrane i wyizolowane z materiału klinicznego:

• Staphylococcus aureus,

• Escherichia coli,

• Candida albicans.

Z pośród trzech grup monoterpenów na wzorcowe szczepy grzybów i bakterii najbardziej aktywny okazał się cytral, p-cymen, α -terpineol i borneol. Zanotowano również aktywność bakteriobójczą poszczególnych związków na niektóre szczepy drobnoustrojów. Na przykład cytronelolu, geraniolu i octanu geranylu na Staphylococcus aureus, linalolu na Escherichia coli oraz geraniolu, octanu geranylu, cytronelolu, cytronelalu, mentolu, α-pinenu, octanu bornylu i tujonu na Candida albicans.

Największą i najbardziej wszechstronną aktywnością z pośród pozostałej grupy związków czynnych wchodzących w skład olejków eterycznych wykazały się takie związki jak tymol, karwakrol, anetol i aldehyd cynamonowy. Silnymi właściwościami przeciwbakteryjnymi wobec szczepów Staphylococcus aureus wykazały się a-bisabolol, chamazulen, izoeugenol i a-azaron. Na bakterie Candida albicans natomiast swoją aktywność wykazywały takie związki jak chamazulen, farnezol i α -bisabolol.

Badania te obrazują aktywność związków zawartych w olejkach eterycznych, ich selektywność i moc antybiotyczną. Testy te potwierdzają również, iż roślinnymi esencjami można z powodzeniem wspomagać konserwowanie kosmetyków. Należy jednak pamiętać, iż surowiec czy esencja roślinna również potrafi być toksyczna i wywoływać uczulenia.

Olejki eteryczne spełniając rolę konserwantu mogą również pełnić dodatkowe funkcje, jako składnik zapachowy czy składnik aktywny w danym preparacie kosmetycznym nadając mu tym samym działanie terapeutyczne lub pielęgnacyjne.

Podsumowanie i wnioski

Surowce roślinne są obecnie powszechnie stosowane, jako główne źródło naturalnych związków organicznych, wykorzystywanych dalej w celach medycznych lub jako komponenty różnych preparatów kosmetycznych. Coraz większe zapotrzebowanie i rozwijający się rynek fitopreparatów spowodowało, iż olejki eteryczne znalazły szczególne i szerokie zastosowanie. Zawierają one dużo charakterystycznych związków czynnych często w wysokich stężeniach, dlatego też mają one tak silne działanie. Różnorodność związków w nich zawartych i ich właściwości dają możliwość wykorzystania ich w wielu układach farmakologicznych. Można je wykorzystywać, jako aktywne komponenty w preparatach stomatologicznych, kosmetycznych i dermatologicznych, czy jako konserwanty lub środki zapachowe. Ich specyficzne właściwości oraz silne działanie przeciwbakteryjne i antyseptyczne, które są potwierdzone wieloma badaniami, dają możliwość skutecznego i wielofunkcyjnego działania.

Roślinne koncentraty, jakimi są olejki eteryczne znalazły również zastosowanie w systemie terapeutycznym zwanym aromatoterapią. Zapach olejków działa intensywnie na sferę psychiczną. Relaksują, uspakajają, ułatwiają zasypianie, poprawiają nastrój, ożywiają i przywracają energię.

W przemyśle spożywczym znalazły zastosowanie, jako środek aromatyczny czy konserwujący. W rolnictwie wykorzystuje się je, jako naturalny i zarazem bardzo skuteczny pestycyd. Na szczególną uwagę w tej kwestii zasługuje olejek eteryczny z konopi, który sprawdza się znakomicie, jako konserwant żywności czy środek do zwalczania patogenów i innych szkodników roślinnych, takich jak mszyce, ziemiórki czy pluskwiaki.

Eteryczny olejek konopny ma unikalny skład związków aktywnych. Ich bogactwo oraz kombinacja ich stężeń daje ogromne możliwości ich wykorzystania.

Przeświadczenie o braku działań ubocznych leków roślinnych jest fałszywe, z drugiej strony ich działanie uboczne jest zdecydowanie mniejsze, niż leków syntetycznych o podobnym działaniu.

Podobnie jest z wykorzystaniem olejków eterycznych, jako konserwantów w produktach kosmetycznych. Dzięki właściwością przeciwbakteryjnym mogą one zastąpić syntetyczne konserwanty lub znacznie ograniczyć ich zawartość. Jednak duże stężenie może powodować podrażnienia.

Należy dodać, iż rośliny jak i olejki eteryczne nie są łatwym surowcem z technologicznego punktu widzenia. Skład olejku eterycznego, jako surowca do wyrobu leków ziołowych, czy też kosmetyków jest zależny od wielu czynników, np. niesprzyjających warunków atmosferycznych podczas wegetacji, nieodpowiedniego czasu zbioru, czy też nieodpowiedniego lub zbyt długiego magazynowania. Wszystko to może spowodować obniżenie wartości terapeutycznej czy wręcz ich dyskwalifikację.

Mimo tych wszystkich wad, olejki eteryczne pozyskiwane z naturalnych surowców roślinnych dzięki swojemu bogactwu związków aktywnych deklasują pod tym względem olejki syntetyczne.

 

Bibliografia

1. Alakbarov F.U., 2001, Medicinal Properties of Cannabis According to Mediewal Manusripts of Azerbaijan In: Journal of Cannabis Therapeutics, Vol. 1(2).

2. Fischedick J.T. at al, 2010, Metabolic fingerprinting of cannabis sativa L., cannabinoids and terpenoids for chematoxonomic and drug standardization purposes, Phytochemistry 71 (2010) 2058-2073.

3. Kabelik J., 1955, Hemp as a medicament in: Acta Universitatis Palackianae Olomucensis, tom VI.

4. Kompozycja na bazie olejku konopnego przeciwko patogenom, sposób wytwarzania kompozycji oraz zastosowanie wyciągu z wiech konopi do wytwarzania kompozycji przeciwko patogenom oraz do zwalczania patogenów grzybicznych. Numer zgłoszenia P 388969. Zgłoszony 04.09.2009.

5. Kompozycja przeciwko szkodnikom, zwłaszcza pluskwiakom, zastosowanie kompozycji do zwalczania szkodników oraz sposób wytwarzania kompozycji. Numer zgłoszenia P389106. Zgłoszony 23.09.2009.

6. Kompozycja przeciwko szkodnikom, zwłaszcza przędziorkom, sposób wytwarzania kompozycji do zwalczania szkodników. Numer zgłoszenia P-394918. Zgłoszony 18.05.2011.

7. Zaprawa nasienna do zaprawiania nasion siewnych roślin uprawnych, sposób jej wytwarzania oraz zastosowanie eterycznego olejku konopnego do wytwarzania zaprawy nasiennej. Numer zgłoszenia P 217179. Zgłoszony 24.10.2013.

8. Sposób ochrony przed szkodnikami i patogenami podłoży biodegradowalnych do bezglebowych upraw pod osłonami. Numer zgłoszenia P 398657. Zgłoszony 29.03.2012.

9. Kaniewski R., Nowe możliwości zastosowania eterycznych olejków konopnych w ochronie roślin. Materiały: Konferencja naukowa “Nauka dla praktyki”, 06.06.2011, Poznań.

10. Kaniewski R. at al, Badanie aktywności antybiotycznej krajowego olejku konopnego. Postępy Fitoterapii 3/2014, tom. XV, str.141-143. 11. Willing W.K., 2004, A chematoxonomic analysis of terpenoid variation in Cannabis, Biochemical Systematics and Ecology 32 (2004), 875-891.

 

AUTORZY:

Ryszard Kaniewski, Irena Pniewska, Maciej Świejkowski

Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich

Tagi:

kosmetyki olejki eteryczne

Komentarze (0)

Dodaj

Podobał Ci się ten artykuł? Zapisz się do newlettera!

My też nie lubimy spamu dlatego obiecujemy wysyłać Ci tylko wartościowe treści.

Masz pytanie?

Zadaj je autorom